‘The Making of Modern Japan’ (2000) – Marius B. Jansen

Ik las The Making of Modern Japan (2000) van Marius B. Jansen, over het Japan vanaf 1600 tot ‘nu’. Doordat het boek nogal groot en dik is (769 enorme pagina’s, exclusief noten, index, voorwoord, illustratiekaternen, etc.) leerde ik echter meer dan leuk en/of interessant zou zijn om hier allemaal te vertellen.

Bij dezen daarom alleen wat zaken die me verrasten of om een andere reden opvielen:

  • Japan was tijdens de Edo-periode (1600-1868) niet verenigd onder een shogun, zoals ik dacht, maar slechts slechts gepacificeerd onder hegemonie van de shoguns. Het was dus nog geen staat, maar een status quo van schillende ‘staatjes’ (han), die weliswaar onderwerpen, maar nooit ingelijfd zijn door de regering van de shoguns (bakufu). De wat grotere en verdedigbare van deze han, zoals Satsuma en Chōshū, accepteerden hun onderworpen status ook maar met tegenzin, en juist deze han speelden ook weer een grote rol in de uiteindelijke omverwerping van de bakufu. Deze status quo van machtsverhoudingen tussen de ‘staatjes’ verkeerden in de 268 jaar van relatieve vrede onder de Tokugawa shoguns overigens wel in een proces van bureaucratisering (en vereniging), zodat de machtsverhoudingen over verloop van tijd steeds meer een institutioneel in plaats van militair karakter kregen. (De optimist in me zag hierin een ‘realistisch‘ (qua IR) model voor duurzame wereldvrede; voor wanneer het ‘liberale‘ model, waarin van staten verwacht wordt dat ze vrijwillig hun macht afstaan, zal blijken niet te werken. De relatieve vrede onder de shoguns was immers behoorlijk stabiel, pas onder druk van buitenaf verviel Japen weer in onderlinge oorlog. En de staatjes groeiden onder de hegemonie van de Tokugawa’s dus ook al langzaam naar een staatkundige vereniging toe. Zolang we nog niet hoeven te vrezen voor een buitenaardse Admiraal Perry, zou het ‘Tokugawa-model’ voor vrede dus kunnen werken voor de wereld als geheel. Maar dan moeten we tijdens de globale ‘Sengoku-periode’ natuurlijk wel zuinig aan doen met de kernwapens.)
  • De Meiji-restauratie (of -revolutie) van 1868 was aanvankelijk helemaal geen drang náár openstelling en modernisering, maar juist een reactie daartégen. De openstelling en vernieuwing waartoe de bakufu gedwongen werd door de westerse landen viel bij conservatieve krachten in het land zo slecht dat het tot een opstand kwam. Deze opstand kreeg echter al snel een eigen dynamiek, waardoor het toch resulteerde in een periode van ongekende vernieuwingsdrang. De term ‘restauratie’ verwijst nog altijd naar de eigenlijke richting van de opstand: een teruggang naar het verleden.
  • Asai Ryōi’s omdraaiing van de pejoratieve term ‘vervliegende wereld’, waarmee boeddhisten onze stoffelijke wereld willen denigreren, tot een (bijna magische) verbeelding van een ‘vliegende wereld’, vol plezier en avontuur, is een meesterzet … even beeldschoon als briljant. (Zie: ukiyo & 浮世.) Het daarvan afgeleide (?) concept mono no aware, dat doorgaans eveneens een esthetische vertering van verdriet beschrijft, spreekt me uiteraard net zo aan.
  • Een ‘shogun’ was, voordat het vanaf 1192 een erfelijke titel voor de militaire opperheer werd, een soort consul in Romeinse zin. Het was een tijdelijke aanstelling tot aanvoerder van militaire campagnes tegen noordelijke Emishi/Ainu.
  • Europeanen op Deshima werden ontmoedigd om Japans te leren, wanneer ze de taal toch onder de knie kregen werden ze soms weggestuurd — zo streng en paranoïde was de bakufu in het controleren van contacten tussen Japanners en buitenlanders.
  • De relatie met de Nederlanders op Deshima draaide niet in hoofdzaak om handel, maar om informatie over de buitenwereld (vooral over Europa). De handel, die overigens sowieso maar bescheiden was, fungeerde daarbij meer als voorwendsel of sociaal smeermiddel dan dat het de hoofdzaak was.
  • Van het Wade-Giles systeem voor de romanisatie van Chinees, dat Jansen helaas gebruikt i.p.v. het tegenwoordig veel gebruikelijkere Hanyu Pinyin, valt geen kaas te karnen.
  • De wonderlijke Iwakura-missie van 1871-73, waarin Japans hoogste overheidsfunctionarissen een leerreis rond de wereld maakten (de achterblijvers mochten eigenlijk alleen op het huis passen) om (o.a.) een geschikt politiek systeem voor Japan te vinden, vertoonde precies de juiste combinatie van bescheidenheid en zelfverzekerdheid. Bescheiden genoeg om te zeggen: wij kunnen en moeten van de westerse landen leren. Zelfverzekerd genoeg om te zeggen: wij kunnen de westerse landen evenaren – of meer.
  • Het feit dat Jansen redelijk uitgebreid stilstaat bij de (kunst en) cultuur van de periodes die hij besprak, en daarbij ook diverse schrijvers en kunstenaars noemde en hun levens beschreef, vind ik bijzonder prettig en waardevol. Het stelt je in staat die schrijvers of schilderijen erbij te pakken om zo de tijd – en dáárdoor de cultuuruitingen zelf ook weer – nog beter tot leven te laten komen.
  • Het boek bevatte helaas vrijwel niets over Korea en helemaal niets over Taiwan onder Japanse bezetting; aan ‘Mantsjoerije’/’Manchukwo’ werd wel een sectie gewijd.
  • Bij de Tweede Chinees-Japanse Oorlog werd het boek vaag en onvolledig, en leek zelfs wat afgeraffeld. Er werden incidenten genoemd zonder datums en waarbij ook de gebeurtenissen zelf niet echt helder werden. Als ik hiervoor niet al een boek had gelezen waarin die oorlog uitgebreid wordt behandeld (The Wars for Asia 1911-1941 van S.C.M. Paine; waarover later ongetwijfeld nog een post) had ik er nu nog amper iets van begrepen.

Hoe dan ook, resumerend: hoewel het boek over sommige onderwerpen iets te gedetailleerd was naar mijn persoonlijke smaak,  en op andere punten juist dus weer iets te weinig, geloof ik wel dat het boek een goed fundament is voor de beginnende japanoloog; een stevig geraamte voor het beest van kennis dat ik ga scheppen.

Advertisements

One comment

  1. […] het lezen ervan werkelijk bijna niets van Japan wist (ik las dit boek deze zomer, vóór ik in de Marius B. Jansen begon). Mijn aantekeningen zijn desondanks nauwelijks meer dan een lijstje met hoofdstuknummers […]

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: