Het Gouden Paviljoen (1956) – Yukio Mishima

Ik las Het Gouden Paviljoen van Yukio Mishima, zoals vertaald door C. Ouwehand althans. Het viel me helaas erg tegen, maar dat ligt niet alléén aan het boek: altijd wanneer ik vooraf van een bepaald boek al denk, Dit wordt mijn nieuwe lievelingsboek!, valt het me achteraf sterk tegen.

In dit geval was dat dus niet anders. Ik dacht dat het mijn lievelingsboek zou zijn onder andere doordat ik van Mishima al eerder The Sailor Who Fell from Grace with the Sea (1963) las, en daar praktisch verliefd op werd. Later las ik nog wat korte verhalen en fragmenten van Mishima, en hoewel me niet alles zo goed beviel als ‘TSWFfGwtS’, zat er toch genoeg moois tussen om de lat van mijn verwachting alleen maar hoger te tillen. Het herostratosferische onderwerp en de hoofdpersoon van Het Gouden Paviljoen sprak me om een aantal redenen bovendien heel erg aan, dus hoe kon ik er géén hoge verwachtingen bij hebben? …

Maar helaas.

Het Gouden Paviljoen vertelt (ongeveer) het waargebeurde verhaal van Hayashi Yoken, een jonge student-priester – een sociaal geïsoleerde stotteraar met ernstige gevoelens van zelfhaat – die in de nacht van 2 juli 1950 het Gouden Paviljoen uit de 14de eeuw deel in brand stak om daarna te proberen zichzelf van het leven te beroven. Mishima’s hoofdpersoon heet weliswaar anders, maar is verder bijna identiek aan Hayashi. Mizoguchi, zoals de hoofdpersoon heet, is ook een sociaal geïsoleerde student-priester, een stotteraar die hetzelfde boeddhistische tempelcomplex woont en naar dezelfde universiteit gaat. Bovendien begaat hij precies het hetzelfde tijdstip precies dezelfde daad. Het voornaamste verschil tussen de twee is dat Mishima’s hoofdpersoon uiteindelijk geen zelfmoord probeert te plegen. In tegenstelling tot de echte priester neemt die van Mishima zijn slaapmiddelen niet in en steekt in plaats van zichzelf neer, slechts een sigaret op. De laatste zin van het boek luidt: “Ik wil leven.”

Vooral als gevolg van door het sociale isolement van de hoofdpersoon, gebeurt er buiten brandstichting niet bijzonder veel in het boek. Het gros van de 233 pagina’s die het verhaal telt bevat dan ook niets dan gemijmer van de hoofdpersoon, over zijn obsessie voor zijn eigen lelijkheid en de schoonheid van de tempel. Er gebeuren dus geen spannende dingen, er is nauwelijks dramatische spanning, er is überhaupt weinig plot … er zijn vooral de duistere, maar abstracte gedachten over de aard van schoonheid die zich herhalen en herhalen én herhalen in het hoofd van de jonge priester.

Eén (voor de hand liggend) probleem daarmee is dat het gewoon niet al te boeiend is. Een ander probleem daarmee is dat het personage er gewoon niet geloofwaardiger op wordt. G.K. Chesterton merkte ooit op dat ‘waanzin’ meestal niet gepaard gaat met een gebrék aan logica, maar eerder met een tevéél ervan. Zogenaamde ‘waanzin’ is in de werkelijkheid  inderdaad ook verrassend vaak ‘normaal’: iemand heeft zich vaak helemaal geen echt ‘gek’ idee in het hoofd gehaald, maar een ‘normaal’ idee gewoon heel ver (en logisch) doorgetrokken. De hoofdpersoon van Mishima zit, daarentegen, minder prozaïsch in elkaar. Die heeft zich wél een gek idee in het hoofd gehaald – omdat hij zichzelf zo lelijk vindt, kan hij de schoonheid van Gouden Paviljoen niet verdragen (wie denkt er nou werkelijk zo?) – en is ernaar gaan handelen.

Het gevolg is dat – hoewel de voornaamste gebeurtenissen in het verhaal dus echt hebben plaatsgevonden, en Mishima daar bovendien een uitvoerige studie van heeft gemaakt – het personage, en daarmee dus het verhaal, erg ongeloofwaardig overkomt. Natuurlijk was het Mishima’s bedoeling ook helemaal niet om een zo natuurgetrouwe weergave van de werkelijkheid te produceren, als kunstenaar & poëet koos hij er een bepaald aspect uit, en wilde dat uitlichten en verheffen tot een kunstwerk. En dat staat hem uiteraard volkomen vrij — maar als dit ten koste gaat van de geloofwaardigheid van het verhaal, is het niettemin een falen.

Want een verhaal, hoe absurd of fantastisch van opzet ook, staat of valt immers bij zijn geloofwaardigheid. Het moet de lezer in staat stellen om het zich voor te stellen alsof het allemaal echt gebeurt. Tovenaars of buitenaardse wezens zijn toegestaan: als je de lezer door de setting maar de ruimte laat om (in elk geval eventjes) voor te stellen dat ze écht zijn. Doordat Mishima er geen genoegen mee nam dat we zijn personage voorstellen als slechts een personage, en zijn verhaal als slechts een verhaal, bood hij ons die ruimte niet. Door zijn hoofdpersoon en verhaal zo nadrukkelijk in de voetsporen van een echt persoon en een werkelijke gebeurtenis te plaatsen, verlangde hij van zijn lezers dat ze zijn personages voor ons zagen in de werkelijkheid. Maar omdat zijn personage dus niet ‘gewoon gek’ is, maar ‘gek gek’, lukt dat bepaald niet …

Je kunt achteraf precies aanwijzen waar het mis is gegaan. Krantenberichten rond Hayashi’s rechtszaak meldden destijds dat hij tot zijn daad werd gedreven omdat hij zogenaamd (inderdaad) door “zelfhaat en zelf-verfoeiing een hekel had aan alles wat mooi is”.  Toen Mishima dit las – zelf een buitengewoon gevoelig estheet en nauwelijks ouder dan de dader – kon hij deze verklaring uiteráárd niet weerstaan. Zelfs na zijn onderzoek, waarbij het teleurstellende feit dat de dader helemaal niet zo’n eenduidige (laat staan poëtische) verklaring heeft gegeven voor zijn daad, kon Mishima de verleiding om het toch zo op te schrijven uiteraard niet loslaten.

Helaas geloofde ik het niet. Om het geloofwaardig te houden had Mishima had (tenminste) één van zijn darlings moeten killen: hij had óf de prozaïsche werkelijkheid van Hayashi moeten verbranden, óf de poëtische werkelijkheid van Mizoguchi. Hij koos ervoor om beide te behouden, hoewel ze net als de Gouden Tempel en Mizoguchi niet naast elkaar kunnen bestaan.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: