De opwindvogelkronieken – Haruki Murakami (spoilers)

Ik las Jacques Westerhovens vertaling van Haruki Murakami’s De opwindvogelkronieken (1994-5).

Hoewel ik eigenlijk weinig toe te voegen heb aan deze bespreking van Michiko Katutani in The New York Times, en (per doel van dit blog) vooral wilde bespreken wat ik eventueel leerde over Japan, zal ik het ook over de plot moeten hebben; want van alles aan het boek hield dit me achteraf het meest bezig. Als iemand dit al dan niet per ongeluk leest (dat alleen al!, maar) die bovendien ook nog van plan is De opwindvogelkronieken ooit te lezen zónder vooraf het verloop te kennen, zal hier ongeveer moeten stoppen.


Strategisch geplaatste kleine noot over de naam Haruki Murakami: bij aanvang van dit blog was ik van plan om vooral de Japanse schrijfwijze van Japanse namen aan te houden, waarin de familienaam dus vóór de persoonsnaam gezet wordt. Natsume Sōseki is bijvoorbeeld niet meneer Sōseki, maar meneer Natsume. Hetzelfde geldt overigens voor Chinese namen. Mao Zedong is niet meneer Zedong. Deze vorm wilde ik aanhouden omdat deze niet alleen in Japan zelf, maar ook in de meeste literatuur over Japan het gebruikelijkst is. Marius B. Jansen, bijvoorbeeld, heeft het in zijn boek dus nooit over Ieyasu Tokugawa of Sōseki Natsume, maar altijd over Tokugawa Ieyasu en Natsume Sōseki. (Zoals het, dus, hoort.) In tegenstelling tot Chinezen, hebben Japanners zich echter de nare gewoonte aangemeten de volgorde van hun namen alvast te aan te passen voor westers gebruik. Akira Kurosawa is dus niet meneer Akira, maar ‘gewoon’ meneer Kurosawa. En Haruki Murakami heet in Japan dus ook Murakami Haruki. Als ik deze vorm aanhoud, echter, loop ik het gevaar voor pretentieuze idioot te worden versleten. Wat geeft me het recht, immers, me in te denken dat ik het beter weet dan heel de rest van de wereld – inclusief Murakami zelf en al zijn westerse uitgevers? Nu, wellicht ben ik ook een pretentieuze idioot, maar per definitie pretendeer ik dus liever van niet. Om die reden zal ik het hier ‘gewoon’ hebben over Haruki Murakami …


Ter zake: dit boek laat zich goed vergelijken met een regenboog met een pot stront aan het eind. Het begint namelijk kleurrijk en fantastisch, maar op een gegeven moment stuit je op een pot stront die je achterlijk met een vervelende nasmaak, die iedere herinnering aan de regenboog bederft.

Want, noem me ouderwets (zoals het gezegde gaat) maar ik vind dat een verhaal gewoon een degelijk slot moet hebben. Het mag best een open einde zijn, hoewel dat meestal gewoon een jantje-van-leiden is en die gevallen dus mijn bewondering niet oogsten, als het maar een einde is. Als schrijver zomaar ergens middenin een verhaal stoppen omdat je 1) niet meer weet hoe je verder moet, en 2) toch wel uitgegeven en gelezen wordt vanwege je gevestigde naam … daar heb ik moeite mee.

En dit is precies wat Murakami hier (aanvankelijk) deed. Dit is het probleem: De opwindvogelkronieken bestaat thans uit drie delen, maar aanvankelijk slechts uit twee — en dat wist ik tijdens het lezen al, dat stond namelijk in het voorwoord. En aan het einde van de deel twee, het oorspronkelijke einde van het boek dus, houdt het verhaal gewoon ineens op … Zomaar. Geen einde. Ook geen open einde. Niks.

Het derde deel heeft Murakami er later bijgevoegd, want hoewel hij aanvankelijk wel tevreden was met zijn verhaal, schrijft hij in zijn nawoord bij het derde deel, “er blijft echter nog een aantal raadsels onopgelost”. Nogal een understatement, want zoals gezegd, er was nog helemaal niks opgelost.

Er zijn tegenwoordig wel mensen die dit soort onzin verwarren met een verfrissende of creatieve keuze van de schrijver, terwijl het geen keuze, maar een zwaktebod is. Gewoon luiheid of, wat in het dit geval waarschijnlijk is, onkunde. Ik ben echter niet een van die mensen. Origineel zijn door onnodige regels en gebruiken aan je laars te lappen en het helemaal anders aan te pakken is natuurlijk knap, maar het is bepaald niet alsof er vóór Murakami nooit schrijvers zijn geweest die geen einde aan een verhaal konden knopen en het er daarom maar bij lieten zitten. Blader bijvoorbeeld maar eens door de manuscripten die door uitgevers bij het oud papier gezet worden.

Het is niet moeilijk een puzzel te maken die niet klopt, een sudoku bijvoorbeeld. Je hoeft alleen maar willekeurig wat nummers in te vullen en zegt dan, tadaa. Met een verhaal werkt het nauwelijks anders. Willekeurig wat gebeurtenissen opschrijven die bij de hoofdpersoon (en lezer) vraagtekens oproepen is erg eenvoudig, om die gebeurtenissen tot een samenhangend en betekenisvol geheel te smeden is de kunst. Laat je die weg, dan is er geen kunst aan, er is geen geheel, geen betekenis … er is alleen willekeurige onzin.

Ik sluit me wat dit betreft dus ook (bijna) volledig aan bij zoals Michiko Kakutani het beschrijft in haar bespreking:

While Mr. Murakami teases the reader with the suggestion that the answers to these questions will complete his jigsaw-puzzle story, it turns out that he is equally intent on pelting the reader with portentous red herrings. No doubt he means to subvert the conventional detective story and, in doing so, suggest that the world is a mysterious place, that the lines between reality and fantasy are porous, that reason and logic are useless tools in an incomprehensible world.

In this, Mr. Murakami clearly succeeds, but for readers it’s a Pyrrhic victory: for most of us, art is supposed to do something more than simply mirror the confusions of the world. Worse, ”Wind-Up Bird” often seems so messy that its refusal of closure feels less like an artistic choice than simple laziness, a reluctance on the part of the author to run his manuscript through the typewriter (or computer) one last time.

En dit is dus die pot stront waar ik het over had. De eerste twee delen van het boek las ik met veel plezier, dit was de regenboog voor ik stront rook. Toen ik aan het einde van deel 2 echter in die pot stront was beland moest ik vol afschuw en met dichtgeknepen neus verder lezen.

Het blijkt dan dat deel 3 wel iets heeft dat op een einde lijkt – als ik het boek had gelezen zónder vooraf te weten dat het oorspronkelijk na deel 2 eindigde, dan had ik er mogelijk genoegen mee genomen –  maar op dat moment was de pret voor mij dus al bedorven. Of het einde van deel 3 wel bevredigend zou zijn geweest is echter ook een vraag, voor Michiko Kakutani (die de Amerikaanse vertaling bewerking las, waarin alle drie de delen dus al verwerkt zaten) was dit in elk geval nog steeds onvoldoende het geval.

Overigens ben ik niet oneerlijk als ik zeg dat Murakami willekeurig te werk gaat en dus gewoon maar wat doet. Dit zegt hij zelf ook in zijn nawoord. Hij beschrijft dat hij gewoon gaat zitten schrijven, zonder vooraf enig idee te hebben welke betekenis de gebeurtenissen hebben of hoe het verhaal zal eindigen, en hij vindt het achteraf blijkbaar ook niet nodig om betekenis bij de gebeurtenissen te zoeken of een einde aan het verhaal te schrijven.

De lezer blijkt Tsjechovs geweer alleen nodig te om eventueel zelfmoord te plegen als hij de behoefte voelt, en na het lezen van De opwindvogelkronieken voelt hij die vrijwel zeker.


Dit is meteen mijn laatste Murakami geweest. Ik las al eerder Norwegian Wood, maar die stond me vanaf het begin al tegen. Wat De opwindvogelkronieken dus in elk geval gedaan heeft is me doen begrijpen waarom mensen zoveel van Murakami’s boeken houden. Dat is door die regenboog. Die, zoals ik al zei, wel echt prachtig en intrigerend is. Lezers met een slechte neus of een voorliefde voor stront kunnen daar dus van genieten.

Misschien zou ik Murakami ook wel een derde kans hebben gegeven na het lezen van dit boek, maar in zijn nawoord bij deel 3 schrijft hij uitdrukkelijk dat volens “[z]ijn normale manier van schrijven” een roman ‘af’ zou zijn geweest na deel 2. Dat wil zeggen, hij neemt meestal genoegen met wat ik als stront ervaar. Een derde Murakami heb ik dus niet nodig, ik weet wat ik mag verwachten.

Het boek kwam ook niet echt ‘Japans’ over. Als alle eigen- en plaatsnamen in de hoofdplot onherkenbaar gemaakt zouden zijn, had iemand mogelijk alleen aan de semi-overerfbare parlementszetel (die een klein en indirect bijrolletje in het verhaal speelt) kunnen raden dat het zich in Japan afspeelt. Verder was Japan volgens mij onherkenbaar. Het ís uiteraard wel Japans, maar wat een lezer ermee over Japan leert is vooral via de ‘meta-leerroute’: Aha, dít leest men dus graag in Japan! …

Murakami’s boeken zijn echter ook buiten Japan razend populair, dus eigenlijk loopt ook de meta-leerroute dood.


Ik ben overigens nog nooit eerder zo bewust van en blij met en dankbaar geweest voor een Nederlandse vertaler. Meestal ben ik namelijk wel tevreden met, of geef ik zelfs de voorkeur aan een Engelse vertaling, maar dit keer zou dat een nachtmerrie zijn geweest.

In de Englse ‘vertaling’ van De opwindvogelkronieken is namelijk gewoon gehakt. Er zijn hoofdstukken van bewerkt of zelfs weggelaten. In totaal zijn ongeveer 25.000 woorden gewoon geschrapt. De Amerikaanse uitgever meende namelijk dat het dollartechnisch wat efficiënter zou zijn als het boek wat korter was. Uit principe alleen al nogal een gotspe als het mij vraagt, zelfs al zóú het er beter van worden, dan nog hebben uitgever en vertaler ervan af te blijven. Uiteraard hebben ze overigens wel Murakami’s toestemming gekregen, maar dan nóg vind ik het een gotspe.

Als ik me voorstel dat ik dáár afhankelijk van was geweest als lezer – of erger: dat ik er ná het lezen achter was gekomen dat een aanzienlijk deel opzettelijk verminkt en verdwenen was – dan zou ik nu behoorlijk teleurgesteld of, respectievelijk, pissig zijn geweest. In dat laatste geval zou ik Murakami zelfs een nog een derde kans hebben moeten geven, omdat ik dan immers niet kon uitsluiten dat mijn probleem met het boek aan de Amerikaanse verminking lag, in plaats aan Murakami zelf.

Ik ben dus sowieso al blij en dankbaar dat Nederland überhaupt een Westerhoven heeft, maar zijn vertaling was daarenboven ook gewoon erg prettig. Gewoon in goed, helder en vlot leesbaar Nederlands. Misschíén is hij íéts té scheutig met de klémtoontekens, maar dát is uiteráárd een persóónlijke voorkeur! …

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: