World Order – Henry Kissinger

Toen ik begon in World Order (2014) van Henry Kissinger nam ik me voor om, als het eenmaal tijd was om er wat over te schrijven, het, laten we zeggen, ‘Kissingerbashen’ maar gewoon achterwege te laten. Dat de man een oorlogsmisdadiger is (alledgedly) die in de gevangenis hoort, weten we nou immers wel. Oftewel, ik wilde het boek púúr op inhoudelijke gronden behoordelen, los van de persoon die het geschreven heeft. Want zo ben ik!  …

Maar helaas. Kissinger vervalt al zo snel in het schoonvegen van (vooral) z’n eigen straatje, en doet dit op zo’n leugenachtige wijze, dat het gewoon onmógelijk is om het boek los te zien van zijn auteur. Bij Kissingers analyse van het ontstaan van de Syrische burgeroorlog, bijvoorbeeld, laat hij doodleuk de Amerikaanse invasie van Irak weg (die, vanzelfsprekend, Kissingers zegen had). Bij zijn analyse van de verziekte relatie tussen VS en Iran laat hij de door het VK & de VS gesteunde coup van 1953 weg – en dus ook het feit dat het regime van de Sjah eigenlijk een Brits-Amerikaanse creatie en marionet was. (Een regime dat à propos zo buitensporig wreed was dat de Sunday Times in 1975, toen de concurrentie qua mensenrechtenschendingen dus nogal geducht was, op basis van een Amnesty-rapport kon verklaren: ”no country in the world has a worse record in human rights than Iran.”)

En dat kan allemaal niet, uiteraard. Irak kán je gewoon niet weglaten uit een vertelling over het ontstaan van de Syrische burgeroorlog. Alleen al door de rol die IS(IS) erin speelt, waarvan de militaire kern uit voormalige officieren uit Saddams leger bestaat, zal je Irak op zijn minst eventjes moeten nóémen. Ook de  anti-soennitische maatregelen van, eerst, de Amerikaanse bezettingsautoriteiten en, later, de sjiitische regering van Al Maliki, zal je moeten noemen – al was het maar om uit te leggen waarom jij, in tegenstelling tot iedereen, denkt dat dit géén rol heeft gespeeld in een massale soennitische opstand in buurland Syrië.

Kissinger gaat er echter gewoon aan voorbij. Volledig. Buiten de macroschaal (zoals het einde van kolonialisme en de Koude Oorlog) gaat hij eigenlijk sowieso voorbij aan de materiële werkelijkheid. Hij herleidt het ontstaan van de burgeroorlog in Syrië vrijwel púúr op de ideeëngeschiedenis van het Midden-Oosten. Er was eens een boze man in het Egyptische gevang, zo gaat Kissingers verhaal, en die schreef een boos geschrift, dat werd een islamistische kiem, en dat kiempje groeide uit tot overal trammelant, terreur, en burgeroorlogen … met dus amper enige relatie met de materiële en politieke context waarín deze kiem tot stand kwam en is gegroeid.

Dezelfde immateriële oorzaak wijst hij overigens aan in de slechte relatie tussen de VS en Iran. De coup van ’53 noemt hij zoals gezegd niet, hoewel die de sterk anti-Amerikaanse inslag van de Islamitische Revolutie van 1979 en het regime dat toen gevestigd werd uiteraard goed verklaart. Maar nee. Vóór 1979 was de relatie tussen Iran en de VS gewoonweg uit-ste-kend volgens Kissinger: Until the Khomeini revolution, Iran and the United States had been de facto allies met “respect for other sovereignties”. Geen vuiltje aan de lucht dus. Maar helaas, Khomeini was een bewonderaar van die man in het Egyptische gevang, Sayyid Qutb, en dáárdoor ging het, ondanks de uitstekende relatie tussen beide landen, uiteindelijk toch mis in 1979.

De coup van ’53 komt alleen eventjes aan bod wanneer Kissinger bespreekt hoe het verder moet tussen Iran en de VS. Sommige “western observers” vinden namelijk dat de VS, omwille van een gezondere relatie in de toekomst, uit- en nadrukkelijk afstand zouden moeten nemen van ‘1953’. Daar wil Kissinger echter niks van horen, want volgens hem is Iran simpelweg niet geïnteresseerd in een goede relatie. Normale landen willen vrede, maar Iran is geen normaal land: het streeft namelijk een fundamenteel andere wereldorde na.

En dit is (uiteraard, gezien de titel) het onderwerp waarop Kissinger ons wil aanspreken. ‘Wereldorde’ is de lens waardoor we volgens hem zowel de geschiedenis als de actualiteit zouden moeten beschouwen. Dit verklaart alles, inclusief het antiamerikanisme van Iran. Dat is geen gevolg van Brits-Amerikaans optreden in Iran, het heeft überhaupt geen materiële oorzaak, het is gewoon een kwestie van een andere kijk op wereldorde.

Om het concept te verklaren schetst Kissinger er enkele modellen van:

  • Het Europese/Westfaalse (of pluralistische) model, dat is gebaseerd op internationale concepten die afgesproken zijn tijdens de Vrede van Westfalen van 1648, waarin soevereine staten elkaars diplomatieke gelijken zijn en (in theorie althans) elkaars grenzen en dus diversiteit respecteren.
  • Het (oude) Chinese model, waarin de Chinese keizer heerst over ‘alles onder de hemel’ (天下), en waarin dus geen sprake is van soevereine gelijkheid, maar waarin wel ruimte voor diversiteit bestaat.
  • Het Islamitische model, waarin de wereld niet wordt verdeeld in staten maar binair in een ‘Rijk van Oorlog’ dat veroverd moet worden, en een ‘Rijk van Vrede’ dat die verovering moet uitvoeren; waarin dus geen sprake kan zijn van soevereine gelijkheid en maar weinig van diversiteit.
  • Het Amerikaanse model, dat feitelijk het Europese model is maar dan met een semi-religieuze gidsfunctie voor de Verenigde Staten erin (de City upon a Hill) als voorbeeld, leider, en beschermer. Soevereine gelijkheid en diversiteit worden in naam gerespecteerd, maar dus niet als ideaal beschouwd.

En Iran, hier hamert Kissinger voortdurend op, hangt dus het islamitische concept aan, waarin gelijkheid en diversiteit gewoon geen plaats hebben. Iran – met zijn economie kleiner dan van dat van België – zal niet rusten totdat het de hele wereld onder de duim heeft. En wanneer het land dus wél blijk geeft van samenwerking in een ‘Westfaals kader’, zoals bij de recente nucleaire deal tussen Iran en de P5+1, dan is dat volgens Kissinger slechts schone schijn – een tactische pose – en waarschuwt ons dat:

Tehran will be at least exploring a strategy of relaxing tensions just enough to break the sanctions regime but retaining a substantial nuclear infrastructure and a maximum freedom of action to turn it into a weapons program later.

Deze boodschap – Iran is onverbeterlijk kwaadaardig en nóóit te vertrouwen – is overduidelijk de kern van het boek. Dít wil hij ermee zeggen, en meer niet. Dít wil hij dat publiek ervan meekrijgt, de rest dient alleen om deze boodschap gewicht en geloofwaardigheid te verlenen.

Dat wil uiteraard niet zeggen dat Kissinger in dat proces niet een paar interessante dingen te melden heeft. Zijn vogelvluchtvertelling van de Europese geschiedenis (als hij geen Amerikaans beleid heeft goed te praten) bijvoorbeeld, doordat hij relatief veel aandacht besteedt aan enkele van zijn historische ‘vakgenoten’ (De Richelieu, Metternich, Bismarck), is best goed te hachelen. Het boek is echter geen geschiedenisboek, maar een politiek pamflet, en als geschiedenisles blijft het dus uiteraard erg algemeen en oppervlakkig. Als het boek de geschiedenis van buiten Europa en de VS behandelt, wordt het bovendien dus onbetrouwbaar. Soms door leugenachtigheid, zoals bij het Midden-Oosten (vooral Iran) en Indochina; en soms gewoon door onbenul, zoals bij Japan.

In de twee hoofdstukken die over Amerika zelf gaan wordt het boek enigszins komisch. Kissingers witwassen van de Amerikaanse bombardementen in Indochina en zijn eigen (notoire) rol erin zijn uiteraard niet zo grappig, maar de manier waarop Kissinger volkomen doorzichtig en zonder enige blijk van gêne zijn eigen buitenbeleid de hemel in prijst, deden met sterk aan Louis van Gaal denken. Over Nixons buitenlandbeleid (Kissingers eigen beleid dus) zegt hij:

Nixon had shown unusual skill in the geopolitical aspect of building a world order. He patiently linked the various components of strategy to each other, and he showed extraordinary courage in withstanding crises and great persistence in pursuing long-range aims in foreign policy. […] in one eighteen-month period, he [Nixon] brought about the end of the Vietnam War, an opening to China, a summit with the Soviet Union even while escalating the military effort in response to a North Vietnamese offensive, the switch of Egypt from a Soviet ally to close cooperation with the United States, two disengagement agreements in the Middle East—one between Israel and Egypt, the other with Syria (lasting to this writing, even amidst a brutal civil war)—and the start of the European Security Conference, whose outcome over the long term severely weakened Soviet control of Eastern Europe.

Over zijn buitenlandbeleid onder Ford is Kissinger vervolgens net zo ingenomen, we hebben er volgens hem zelfs het uiteindelijke einde van Apartheid in Zuid-Afrika aan te danken. Maar over de regering Carter, waarin Kissinger uiteraard geen rol had, wordt hij ineens wel weer kritisch – bijna bitchy (excusez le mot). Hij geeft Carter ogenschijnlijk namelijk wel wát lof, zoals over het gesloten vredesverdrag tussen Israël en Egypte en het vestigen van volledige diplomatieke betrekkingen met Volksrepubliek China, maar laat er vervolgens geen twijfel over bestaan dat deze resultaten te danken zijn aan het werk door “previous administrations”. Kissingers gulheid beperkt zich hier dus eigenlijk tot het zeggen: Carter strijkt wel met de eer, maar eigenlijk heeft hij alleen mijn werk niet verkloot.

Voor een scheiding tussen boek en auteur is dus gewoonweg geen ruimte. Op de kaft staat weliswaar “World Order”, en de toon en inhoud van het boek suggereren af en toe historiografische objectiviteit, maar het wordt bij het lezen al snel dat dit boek een egodocument is dat over Kissinger zelf gaat, geschreven is door zijn grootste bewonderaar.

En nagenoeg ook alleen interessant in die hoedanigheid.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: